معيارهاي ارزيابي منابع اطلاعاتی الكترونيكي با تاکيد بر وب‌سايت‌ها

چكيده
هرچند محمل‌هاي اطلاعات در طي زمان همواره در حال دگرگوني هستند، با اين حال ارزيابي كيفي و انتقادي اطلاعات، از ابتدا يكي از نقش‌هاي سنتي كتابداران به حساب مي‌آمده است. امروزه شبكه جهاني وب يكي از مهم‌ترين منابع و محمل‌هاي دسترسي به اطلاعات محسوب مي‌گردد و از آنجا كه استفاده از اينترنت روز به روز در حال افزايش است، همزمان با حجم عظيم اطلاعات درست و معتبر، به دليل ه فيلتر داوري و ويراستاري و اين كه مراحل ويرايش مرسوم در روند انتشار منابع چاپي را طي نمي‌كنند، اطلاعات نامعتبر بسياري در اينترنت انتشار مي‎يابد. بسياري از اطلاعات قابل دسترس از طريق اينترنت، نه‌تنها غيرمفيد هستند، بلكه حتي ممكن است نادرست يا گمراه‌كننده هم باشند. اين امر بويژه در مورد اطلاعات پزشكي اهميت بيشتري دارد و نگران‌كننده به نظر مي‎رسد، چرا كه ممكن است خيلي از كاربران، اينترنت را به عنوان منبعي براي كسب اطلاعات پزشكي خود، خانواده و دوستان مورد استفاده قرار دهند. با توجه به اين موارد، ارزيابي انتقادي و كيفي وب‌سايت‌ها، اطلاعات موجود در آن‌ها، و تعيين دامنه كاري آن‌ها در برخورد با نيازها و احتياجات استفاده‌كنندگان، ضروري به نظر مي‌رسد. اين نوشته به تحليل و ارزشيابي وب سايت‌ها و منابع اطلاعات الكترونيكي موجود در وب مي‌پردازد و روش‌ها و معيارهايي براي ارزيابي اطلاعات الكترونيكي و ارزيابي و گزينش منابع اطلاعاتي مناسب، معتبر و درست، ارائه مي‌نمايد.

كليدواژه‌ها: وب‌سايت/ معيار ارزشيابي/ كيفيت اطلاعات/ شبكه جهاني وب/ منابع اطلاعاتي الكترونيكي

مقدمه
  يكي از نقش‌هاي سنتي كتابداران، ارزيابي و انتخاب منابع اطلاعاتي است. آنان براي اين كار در محيط سنتي، از معيارها و مقياس‌هاي خاصي استفاده مي‌كنند. با ظهور فناوري‌هاي نوين اطلاعاتي، نقش‌هاي سنتي كتابداران هم به سرعت در حال دگرگوني است. گستره وسيعی از انواع منابع اطلاعاتی در اينترنت وجود دارند که افراد مختلف ممکن است به دلايل متفاوت از آن‌ها استفاده کنند. همانطور که معيارهای ارزيابی منابع چاپی در محيط الکترونيکی کاربرد دارند، در زمينه شاخص‌های ارزيابی منابع اطلاعات الکترونيکی گوناگون هم همپوشانی زيادی ديده می‌شود. در ارزيابی منابع اطلاعاتي الکترونيکی برخي معيارهاي کلی وجود دارند، و تعدادی از معيارها نيز برای نوع خاصی از منابع اهميت می‌يابند. مثلاً در بررسی و ارزيابی يک وب سايت ممکن است شناسايي اعتبار اطلاعات موجود در سايت مهم باشد، اما برای فردی که از بايگانی‌های اف‌تي‌پي استفاده مي‌كند سرعت دسترسي به اطلاعات مهم‌تر است (کوک، ص123).  انواع منابعي كه در اينترنت وجود دارند با نام وب‌سايت‎ها، مجلات تخصصي و عمومي الكترونيكي، منابع متن كامل پايگاه‎هاي اطلاعاتي، منابع اطلاعاتي و خبري، تبليغات، اطلاعات تجاري، منابع چندرسانه‎اي و غير آن شناخته مي‎شوند، كه هر يك را بايد با توجه به ويژگي‌هاي خاص خود مورد ارزيابي و سنجش قرار داد. در حال حاضر چگونگي ارزيابي وب‌سايت‌ها و اطلاعات موجود در آن‌ها يك مبحث جدي در مراكز آموزشي دنيا است. كميت اطلاعات منتشرشده در اينترنت (بويژه از طريق شبكه جهاني وب) نسبت به اطلاعات قابل دسترس از طريق ديگر رسانه‌ها روز به روز در حال افزايش است. امروزه هر كس قادر است در يك وب‌سايت شخصي به انتشار مطالب دلخواه خود بپردازد و متأسفانه هيچ كنترل رسمي به منظور رعايت حداقل استانداردها و معيارهايي كه معمولاً در انتشارات چاپي كاربرد بيشتري دارند، وجود ندارد. بديهي است كه ما هر چيزي را كه در تلويزيون مي‌بينيم، از راديو مي‌شنويم، يا حتي در كتاب‌ها و مجلات مي‌خوانيم، صرفاً به جهت اين كه از طريق اين رسانه‌ها اعلام شده است، باور نمي‌كنيم؛ نمي‌توانيم هر چيزي را كه در اينترنت قرار گرفت، به دليل اين‌كه اينترنت به صورت يك رسانه غالب و جاذب درآمده است، بدون هيچگونه ارزشيابي قبول كنيم ( p.247 ،Dragulanescu،2002، .247). پس مطالب و اطلاعات گوناگون به صرف انتشار از طريق وب، اعتبار نمي‌يابند. اگرچه اينترنت به عنوان يك منبع اطلاعاتي ارزشمند و عالي مطرح است، در عين حال مي‎توان آن را ابزاري غيرمؤثر و تلف‌كننده وقت نيز قلمداد كرد، كه بسياري از اطلاعات آن ناموثق، كهنه و غيرمفيد است. اين مطلب هنگامي روشن‎تر مي‌شود كه حجم بالاي اطلاعات منتشره، آلودگي اطلاعات، امكان انتشار اطلاعات توسط همه، و ه فيلتر داوري و ارزشيابي در وب را به آن بيفزاييم.

وب‌سايت‌ها
 وب‌سايت‌ها مجموعه‌ای از صفحات موجود در شبكه جهاني وب هستند که ممکن است توسط افراد يا سازمان‌های مختلف تجاری، علمی، موضوعی، ملی، بين‌المللی، و ... ايجاد و پشتيبانی شوند. وب جهاني يك فناوري شبكه‎اي بسيار پيچيده است كه اخيراً چند صد ميليون صفحه وب و ميليون‌ها كاربر، از اين فناوري استفاده مي‌نمايند. هر روز استفاده‌كنندگان اين صفحات به‌منظور يافتن مناسب‌ترين، مرتبط‌ترين و روزآمدترين اطلاعاتي كه نياز دارند، به جستجو در وب مي‌پردازند. در شبكه جهاني وب، استفاده‌كنندگان به وسيله راهنماهاي صفحه به صفحه و پيوندهاي موجود، به كاوش مي‌پردازند. محتواي صفحات مرتبط با اين پيوندها معمولاً برخي اطلاعات را در غالب متون يا تصاوير به استفاده‌كنندگان ارائه مي‌دهد.

طرح يك وب‌سايت از سه قسمت اصلي تشكيل شده:

1.      سرصفحه وب‌سايت(Header)،

2.      بدنه اصلي،

3.      .ته‌ستون (پايين صفحه وب‌سايت).

 با بررسي تمام اين بخش‌ها مي‌توانيم پاسخ سؤالات زير را پيدا كنيم:

- مؤلف وب‌سايت كيست؟

-  سايت چه وقت ايجاد شده است؟

-  چه كسي سايت را پشتيباني مي‌كند؟

-  ارتباطات فراهم‌شده چه چيزي را بيان مي‌دارند؟

- مخاطبان احتمالي وب‌سايت چه كساني هستند؟

- هدف از روابط موجود در وب‌سايت چيست؟

   بيشتر وب‌سايت‌ها به‌منظور ايجاد ارتباط و تعاملات لازم، اجازه ارتباط الكترونيكي را براي استفاده‌كنندگان فراهم مي‎نمايند. پيشرفت كيفيت وب‌سايت‌ها، براساس عكس‎العمل‌هاي گوناگون استفاده‌كنندگان و ارتباط استفاده‌كنندگان با تهيه‌كنندگان اطلاعات، تداوم مي‎يابد (Dochartaigh، 2002، p.251).

معيارهاي ارزيابي 

 در زمينه ارزيابي اطلاعات و منابع چاپي و بويژه منابع اطلاعات الكترونيكي، مطالب زيادي در وب‎سايت‎هاي گوناگون ارائه شده است. معيارهاي ارزيابي «كتس»(Katz) (1992) درباره ارزيابي منابع چاپي، در مورد منابع الكترونيكي هم كاربرد دارد. اما به دليل ويژگي‎هاي خاص منابع الكترونيكي و اينترنت علاوه بر اين معيارها، در ارزيابي منابع الكترونيكي موارد خاص محيط‎هاي الكترونيكي هم به آن افزوده مي‎گردد. مهم‌ترين معيارهايي كه در ارزيابي منابع الكترونيكي در اكثر وب‎سايت‎ها و منابع اينترنتي به آن‌ها اشاره شده عبارت‌اند از: صلاحيت و اعتبار نويسنده و ناشر، حوزه و دامنه پوشش موضوعي، محتوا، صحت و درستي، هدف و مخاطبان، ايجاد ارتباط و تعامل، قابليت دسترسي و كاربرپسندي، و تازگي و روزآمدبودن مطالب.

  ويژگي‌ها و عواملي كه كيفيت و ارزش يك منبع اطلاعاتي را مشخص مي‎نمايند ممكن است با توجه به نيازهاي اطلاعاتي افراد و ماهيت منابع مورد ارزيابي متفاوت باشند؛ بنابراين رهنمودهاي ارائه شده براي ارزيابي منابع اطلاعاتي تا حدودي نسبي است و نمي‎توان آن‌ها را وحي مْنزل فرض كرد؛ هر چند تمامي اين رهنمودها يا بخشي از آن‌ها ممكن است در مورد يك منبع اطلاعاتي باكيفيت، صادق باشند. معيارهاي اصلي ارزيابي منابع اطلاعات الكترونيكي در ادامه به تفصيل بيان شده‎اند.    

هدف
 بيان هدف سايت، شناخت آن را ساده مي‌كند و استفاده‌كنندگان را قادر به فهم آن مي‎نمايد. هدف هر منبع، مقصد و آمال آن را مشخص مي‎كند. ارزيابي هدف منبع، با ديگر معيارهاي ارزيابي بويژه با دامنه پوشش منبع اطلاعات و معيارهاي ديگري كه در ادامه درباره آن‌ها بحث خواهد شد، پيوند خورده است. در سايت‎هاي مختلف، اطلاعات مربوط به هدف با مراجعه به قسمت‎هاي help, FAQ, about و غير آن قابل مشاهده است.  سؤالاتي كه در اين زمينه مطرح است، عبارت‌اند از:

- هدف واقعي سايت چيست؟

- هدف واقعي مؤلف سايت چيست؟

- آيا به اندازه كافي از بي‌طرفي مؤلف مطمئن هستيد؟

- آيا  هدف سايت، روشن و مخاطبين آن، مشخص هستند؟

- آيا سايت، پوشش موضوعي مورد نظر مخاطبين خود را فراهم مي كند؟

- آيا سايت، منابع تكميلي ديگر را در اختيار مخاطبين خود قرار مي دهد؟

- آيا روش معيني (مثلاً پيوسته يا چاپي) براي ارائه اطلاعات وجود دارد؟

- آيا راهنماي روشني براي اطلاعات و توضيحات موجود در صفحه وب وجود دارد؟ (Tweddle، 1998).

روزآمدبودن
در اينجا ميزان تازگي و نو بودن اطلاعات منتشرشده در سايت، مورد توجه قرار می‌گيرد.

روزآمدي اطلاعات با بررسي تاريخ توليد اطلاعات، آخرين تاريخ روزآمدسازي، تاريخ بعدي روزآمدسازي، و فاصله زماني روزآمدسازي سنجيده مي‎شود. روزآمدي اطلاعات عامل بسيار مهمي در ارزيابي منابع اطلاعات به حساب مي‎آيد، چرا كه اطلاعات غيرروزآمد ممكن است نامفيد، نادرست يا گمراه‌كننده باشند.
قضاوت در مورد تازگي اطلاعات دو جنبه دارد: يكي اين كه تاريخ توليد سند را بدانيم و ديگر اين كه تاريخ آخرين بازنگري را بازرسي كنيم و ببينيم چه موقع ويرايش شده است. مثلاً هنگامي كه مي‌خواهيم در مورد وضعيت اقتصادي نيكاراگوئه بدانيم، به‌روزبودن مطالب اهميت فراواني دارد. تاريخ توليد مدرك گاهي اوقات بسيار مهم است و زمينه تاريخي مدرك را مشخص مي‎كند. مثلاً بعد از چندين سال كه از جنگ دوم جهاني مي‎گذرد، وقتي اسناد مربوط به آن را بررسي مي كنيم، دانستن اينكه يك سند خاص قبل از جنگ، بعد از آن، يا در هنگام جنگ توليد شده، بسيار با اهميت است. زمان توليد يك مدرك (و اعمال نفوذ در توليد يك مدرك)، در فهم محتواي آن به ما كمك مي‌كند. در بررسي روزآمد بودن سايت، سؤالات زير مورد توجه قرار مي‌گيرند:

- آيا منبع اطلاعاتي به روز نگه داشته مي‎شود؟

- فاصله زماني روزآمدسازي چقدر است؟

- سايت چه وقت ايجاد شده است؟

- آيا تاريخ حق مؤلف، نمايش داده شده است؟

- آيا همه منابع و مآخذ ذكرشده قابل دسترس هستند؟

- آيا كليه سايت‌هاي مرتبط و آدرس‌هاي اينترنتي درست عمل مي‌كنند؟

- اگر ويرايش چاپي يك مدرك وجود دارد، تاريخ انتشار آن چه موقع است؟ (تاريخ انتشار مدرك موجود در وب كه كپي ويرايش چاپي آن است، كم‌اهميت‎تر از تاريخ انتشار ويرايش چاپي است و اگر متفاوت باشد، تاريخ انتشار مدرك چاپي معيار قرار مي‎گيرد.)

- آيا تاريخ توليد يا تاريخ قرارگرفتن اطلاعات در وب، مشخص است؟ (در مورد اطلاعاتي كه ويرايش چاپي آن‌ها وجود ندارد، دو راه مختلف براي تشخيص و تعيين اولين باري كه اسناد در وب منتشر شده‌اند، وجود دارد. آيا آخرين تاريخ بازنگري، ويرايش، و روزآمدسازي مدرك مشخص شده است؟ روزآمدسازي مرتب اسناد و مدارك، اهميت و اعتبار آن‌ها را بالا مي‌برد. تاريخ آخرين بازنگري، ميزان به‌روزبودن مطلب را نشان مي‌دهد. ياداشت‌هايي كه اغلب مؤلفين وب با عنوان CONSTANTLY UPDATE (روزآمدسازي مداوم)، روي مدارك خود مي‌گذارند، به همين منظور است (Dochartaigh، 2002، p.210).

صحت و درستي

- آيا منابع مورد استفاده در توليد يك مدرك خاص، به روشني ذكر شده‌اند؟ (اين مورد در نوشته‌هاي علمي به صورت كتابشناسي و يادداشت، يكي از اصول كار است. اگر چه نبايد اين انتظار را از مدارك غيرعلمي نيز داشت، ولي براي ارزيابي اعتبار آن‌ها بايد اين سؤال را مطرح كرد. اين سؤال به منظور اندازه‌گيري و سنجش كيفيت، اعتبار و درستي مطلب پرسيده مي‎شود.)

- آيا فيلتر ويراستاري وجود دارد؟ (ويراستار با كار خود (يعني كنترل و تصحيح اطلاعات)، سطح كيفيت و درستي مطالب را افزايش مي‌دهد. در اغلب انتشارات چاپي، فرايند ويراستاري انجام مي‎گيرد.)
- آيا مدرك از لحاظ دستور زبان و نگارشي صحيح است؟ (هر چند در تمامي مدارك ممكن است اشتباهات

كوچكي از لحاظ نگارش وجود داشته باشد، ولي نبايد اين موارد زياد باشند، چرا كه ممكن است باعث اشتباه در فهم مطلب مورد نظر گردند.)

- آيا امكان آزمودن و كنترل صحت منابع وجود دارد؟

- آيا حوزه تخصصي مؤلف با موضوع تحت پوشش، همخواني دارد؟

- آيا مؤلف، روش تحقيق و فرايند گردآوري داده‎‎ها را به روشني بيان كرده است (Dochartaigh، 2002، p.209)؟
- چه كساني منابع را نوشته‎اند؟آيا آنان، مدرك دانشگاهي معتبري دارند؟

- آيا از روش‎هاي پژوهشي مناسبي استفاده شده و اطلاعات، بر مبناي پژوهش به دست آمده است؟

- آيا ارجاعاتي به منابع اطلاعاتي چاپي داده شده است؟

 عوامل ديگر از جمله اعتبار و شهرت منبع، دانش و مهارت نويسندگان و سازمان‌هاي دخيل، و روزآمدي اطلاعات هم در صحت و درستي آن اثر دارند.

صلاحيت و اعتبار

مؤلف، سازمان، يا مؤسسه ناشر اثر، منابع اصلي اعتبار انتشارات چاپي در سطوح گوناگون هستند و جزئيات مربوط به هر يك از اين‌ها، در انتشارات چاپي به روشني مشخص است. اعتبار نويسنده در ميان ديگر معيارهاي ارزيابي، از اهميت ويژه‌ای برخوردار است؛ به عبارت ديگر، سايتی دارای اعتبار است که توسط متخصص موضوعی يا مؤسسه‌ای که دانش و مهارت لازم را در آن زمينه موضوعی دارد ايجاد شده باشد.
در يك صفحه وب، مؤلف و ناشر ممكن است هر دو يكي باشند و اغلب هم تشخيص آن مشكل است. سؤالاتي كه در اين مورد وجود دارند عبارت‌اند از:

-آيا روشن است كه چه كسي مسئول صفحه وب است؟ (اگر نتوانستيد اين اطلاعات را در سايت پيدا كنيد، در اولين صفحه اصلي سايت جستجو كنيد.)

- آيا اطلاعاتي درباره شخص يا سازماني كه مسئوليت سايت را به عهده دارد در سايت يافت مي‎شود؟ آيا در سايت، اطلاعاتي وجود دارد كه به شما براي قضاوت درباره اعتبار مؤلف كمك كند؟ (در انتشارات چاپي، ناشر مشخصي كه در زمينه موضوعي تخصص دارد، يا مؤلف صاحب نظر در حوزه مورد نظر، اعتبار كتاب را تعيين مي كند. اگر هيچ اطلاعاتي درباره سازمان، ناشر و مؤلف صفحه پيدا نكرديد، از كيفيت اطلاعات موجود در آن مطمئن نباشيد.)

- آيا وضعيت حق مؤلف روشن است؟ (اگر مشخص شود كه مؤلف چه كسي است، اين نكته خود روشن مي‎كند كه چه كسي مسئول صفحه وب است.)

- آيا شكل چاپي از اطلاعات (كه اعتبار و كيفيت اطلاعات را تضمين كند) وجود دارد؟ (اعتبار اسناد چاپي معمولاً بيشتر از اسناد مبتني بر وب است. هر يك از مدارك موجود در وب كه به صورت چاپي هم انتشار يافته و در قالب كتاب، مجله يا روزنامه هم موجود باشند، اعتبار آن‌ها تقويت مي‌شود (Dochartaigh، 2002، p.208).)

- آيا فرايند گسترش سايت و مواد اطلاعاتي آن، روشن و مشخص است؟

- آيا مسائل مربوط به حق مؤلف و مالكيت فكري مشخص شده‌اند؟

- آيا موارد تكذيب‌شده و ايرادات، مشخص شده‌اند؟

- آيا آگهي‌هاي تجاري و تعهدنامه‌ها به روشني به عنوان يك منبع درآمد معين شده‌اند؟ بودجه

وب‌سايت از كجا تأمين مي‌شود؟ آيا اطلاعات مربوط به آگهي‌هاي تجاري از محتواي سايت، جدا شده‌اند؟ 
- ميزان اعتبار مؤلف در رشته تخصصي خود چقدر است؟

- آيا مؤلف، شناخته‌شده است؟

- درباره مؤلف (مثلاً زمينه كاري، موقعيت، علائق، انتشارات، و ...) چه اطلاعاتي داريد؟

- آيا تعيين ميزان مهارت و اعتبار مؤلف براي شما ممكن است؟

- آيا مؤلف صفحات مختلف، مشخص شده‌اند؟

- آيا مؤلف، صلاحيت تهيه وب‌سايت را داشته است؟

- آيا مواد و منابع، مورد نقد و بررسي قرار گرفته‌اند؟

 - براي تعيين اعتبار افراد يا سايت‌هاي دانشگاهي، مي‎توان درباره آن‌ها جستجو كرد كه آيا در زمينه مورد فعاليت، قبلاً انتشارات يا مقالاتي در نشريات معتبر دارند؟ آيا در اين زمينه فعاليت دارند يا فرد بي‎تجربه‎اي هستند كه موقتاً در اين زمينه فعاليت مي‌كنند؟

 براي تعيين اعتبار سايت‎ها مي‎توان به پسوند آدرس‎ها توجه كرد. سايت‎هاي با پسوند gov سايت‎هاي دولتي، پسوند org مربوط به سازمان‌ها، پسوند edu يا ac مربوط به سايت‎هاي دانشگاهي، پسوند com نشان‌دهنده سايت‎هاي تجاري و شركت‎هاي خصوصي، و پسوند isp  مربوط به سايت‎هاي شخصي هستند كه به منظور فراهم‌نمودن خدمات اينترنتي به وجود آمده‎اند.

براي ارزيابي اعتبار وب سايت‎ها از فنون جستجوي استنادي هم استفاده مي‌كنند. شمارش تعداد افرادي كه به سايت مراجعه مي‎كنند با استفاده از يك شمارشگر در پايين صفحه يكي ديگر از راه‎هاي ارزيابي اعتبار سايت است.

سهولت استفاده و كاربرپسندي

رعايت بسياري از معيارهاي ارزيابي قبلي، در سهولت استفاده و كاربرپسندي سايت‎ها مؤثرند. استفاده از تصاوير و راهنما براي راهنمايي كاربران از اصولي است كه بايد مورد توجه قرار گيرد، اما عواملي كه عمدتاً در زمينه كاربرپسندي مورد توجه قرار مي‎گيرند قابليت دسترسي به منابع، نحوه ارائه و نظم‎دهي اطلاعات، امكان حركت در سراسر منابع، امكان جستجو و مرور منبع، روشن و ساده بودن ارتباط صفحات، و برگشت به صفحه اصلي با يك تقه است.

- آيا اطلاعات مربوط به پشتيباني كاربر (مثل about, help و برقراري تماس (contact)) در سايت وجود دارد؟

- آيا استفاده از منبع آسان است؟

- آيا دسترسي به منابع، آسان صورت مي‎‌گيرد؟

- آيا منبع به صورتي آسان و كاربرپسند طراحي شده است؟

- آيا اطلاعات به آساني پيدا مي‎شود؟

- آيا امكان جستجو وجود دارد؟

- آيا اطلاعات كمكي وجود دارد؟

- آيا پيغام‌هاي سيستم، بامعنا و مفيد هستند؟

- آيا اطلاعات آموزشي، ارائه شده؟

- آيا امكان ايجاد تعامل و ارتباط وجود دارد؟ (كوك، 1382، ص. 115-114).

سايت چگونه عمل مي‎كند؟ جنبه‎هاي عملكردي سايت، به مفيدبودن و راحتي استفاده و كاربرپسندي سايت مربوط مي‎شود. اولين سؤال در اين زمينه مربوط است به مناسب و هماهنگ بودن سايت با نيازهاي محققين، استفاده‎كنندگان و ارائه اطلاعاتي كه از سايت انتظار دارند. بعد جستجوگران بايستي صفحه اصلي سايت را آزمايش نمايند و نحوه و آساني حركت در سايت و برگشت به صفحه اصلي وب سايت را بررسي كنند. آيا سايت به سادگي قابل فراخواني است؟ آيا حركت از يك صفحه به صفحه ديگر ممكن است؟ آيا پيوندها به همان جايي راهنمايي مي‎كنند كه مورد انتظار است؟ آيا مي‎توان از سايت به عنوان يك الگو استفاده كرد؟

دامنه پوشش موضوعي

گستردگي و ميزان پوشش موضوعاتي كه مشاهده، تحليل و گزارش شده‌اند دامنه و گستره پوشش موضوعی سايت را نشان می‌دهند.

يك سايت نمي‎تواند همه چيز را براي  همگان فراهم نمايد و در اين صورت، كارآيي سايت به دليل پيچيدگي و درهم‌بودن مطالب از بين مي‎رود. وب سايت‎ها شكل‎هاي گوناگوني دارند و هر يك براي نوع خاصي از خدمات به وجود آمده‎اند. كاربرد يك سايت ممكن است براي  ذخيره اطلاعات باشد و يقيناً ساختار اين سايت با سايت ديگري كه در زمينه آموزش فعاليت دارد متفاوت است. با توجه به اين تفاوت‎ها استفاده‎كنندگان بايد سايت مورد نظرخود را با توجه به اهداف و حوزه تمركز موضوعي، ارزيابي كنند. پس شناسايي حوزه تمركز سايت، اولين قدم در ارزيابي انتقادي سايت است.

 مهم‌ترين عامل در تعيين مفيد بودن اطلاعات هر منبع، زمينه موضوعي تحت پوشش آن است و عوامل ديگر اغلب در درجه دوم اهميت قرار دارند. ميزان جامعيت، مفيد بودن، سطح ارائه اطلاعات، انواع منابع تحت پوشش، و تنوع زمينه‎هاي موضوعي تحت پوشش، در اين مورد قابل بررسي هستند. در ارزيابي دامنه پوشش علاوه  بر اطلاعاتي كه در خود سايت در قسمت‎ help و مانند آن وجود دارد، بايد عملاً چند سؤال مطرح كرد و در سايت به جستجوي آن سؤال‌ها پرداخت (كوك، 1382، ص. 82 –81). سؤالاتي كه درباره دامنه پوشش سايت مطرح مي‎شوند عبارت‌اند از:

- زمينه‎هاي موضوعي و انواع اطلاعات زير پوشش سايت كدام‌اند؟

- دامنه موضوعات مختلف زير پوشش چگونه است؟

- پوشش اطلاعات گذشته‌نگر چگونه است؟

- آيا سطح ارائه اطلاعات، با مخاطبين هماهنگي دارد؟

- آيا تمامي موضوعات وب سايت، عميقاً بازبيني شده‌اند؟

- آيا همه پيوندهاي مرتبط به صورت مناسب، جامع و عملي، فعال هستند؟

- اطلاعات موجود در سايت چقدر براي منظور مورد نظر شما از جامعيت و مرتبط بودن برخوردار است؟

تراكم و فشردگي

 ميزان اطلاعات باربط و جامع كه در هر صفحه از سايت به نمايش گذاشته مي‌شود بسيار با اهميت است.
- در هر صفحه از سايت، مفاهيم غالب هستند يا تصاوير؟

- آيا اطلاعات نمايش‌داده‌شده در هر صفحه (شامل تصاوير و متن‌ها) براي شما به اندازه كافي جامع است؟
- آيا اطلاعات نمايش‌داده‌شده در هر صفحه، براي شما كافي است؟

- چه مقدار اطلاعات تبليغاتي و آگهي‌هاي تجاري در هر صفحه از سايت وجود دارد؟

تعامل
 ارتباط دوطرفه بين استفاده‌كننده و مؤلف يا ارتباط با ايجادكننده، هماهنگ‌كننده يا مؤلف سايت، براي درك واكنش كاربران ضروري است.

- آيا يافتن حداقل يك پيوند براي ارتباط از طريق پست الكترونيكي با مؤلف وب سايت يا مسؤل سايت، امكان‌پذير است؟

- آيا پيوند مربوط به ايجاد ارتباط، فعال است؟

- آيا پيوند، سريع عمل مي‌كند؟

- آيا به پيغام‌هايي كه فرستاده‌ايد پاسخي داده شده است؟

سرعت
  مدت زمان مورد نياز براي بارگذاري و فراخواني سايت و نمايش صفحه وب سايت، به عواملی از قبيل جايی که منبع اطلاعاتی در آنجا قرار دارد و تعداد و اندازه تصاوير بستگی دارد.

- آيا «يوآرال» سايت، به سرعت و بدون درنگ صفحه وب را پيدا مي‌كند؟

- آيا تغيير فوري صفحه نمايش ممكن است؟

 - آيا ارتباط شما با تمامي پيوندهاي فراهم شده، بدون تأخير ميسر مي‎شود؟

محتوا
اطلاعات بازيابي شده، واقعيت است يا ايده؟ آيا سايت، دربردارنده اطلاعات اصلي است يا تنها پيوندهايي ساده برقرار مي‎كند؟ سايت‎ها از دو جهت ممكن است مفيد باشند: يكي به عنوان منابع اطلاعات درون خودشان و ديگري به عنوان پيوندهايي با اطلاعات منابع ديگر. به هر حال، اين كه منابع، اصلي هستند يا چكيده‎هايي برگرفته از متون ديگر، مهم است؛ زيرا احتمال دارد در طي فرايند چكيده‎نويسي، مفاهيم و پيوندهاي آن‌ها از ميان رفته باشند. عوامل خاص ديگري كه در ارتباط با محتوا وجود دارند عبارت‌اند از دقت، اعتبار نويسنده، تازه و نو بودن، و منحصر به فردبودن منبع (عصاره، 1381، ص.69-68 ).

صفحات سايت و مباحث آن بايد مداوماً بازنگري و نو شوند.

آيا پوشش، محتوا و پيوندهاي كافي براي رسيدن به مقصود مورد نظر وجود دارند؟

 آيا علائمي دال بر پيشرفت مباحث و صفحات وجود دارند؟

آيا اطلاعات، روزآمد و جاري است؟

آيا محتوا و پيوندها درست هستند؟

آيا منابع، ذكر شده‌اند و مراجع ذكرشده، درست هستند؟

آيا پيوندهاي ساخته‌شده، ماهيت منابع و محتواي آن را به خوبي نشان مي‌دهند؟

ساختار وب سايت

  شكل ظاهري سايت بايد با هدف، مخاطبان و موضوع سايت، هماهنگي داشته باشد. به منظور بهبود وضعيت ارتباط با مخاطبين بايد از يك محيط واسطه‌اي مناسب استفاده شود و طرح ظاهري سايت هم بايد امكان پيداكردن و خواندن اطلاعات و راهنمايي آسان كاربران را فراهم نمايد. سؤالاتي كه در اين زمينه مطرح هستند، عبارت‌اند از اين كه:

آيا وب سايت، يك ساختار يكدست و منطقي براي جستجوي موضوعات دارد؟

آيا از تصاوير، صدا، انيميشن و رنگ ها به صورت مناسب و در جهت راهنمايي كاربران و رسيدن به هدف سايت، استفاده شده است؟

 آيا صفحه وب سايت، پيوندهاي داخلي مناسبي براي كمك و راهنمايي دارد؟

آيا در نوشته‌ها تنها از متن استفاده شده يا از تصاوير هم به خوبي استفاده شده است؟

آيا سازوكار مناسبي در مورد رنگ‌ها، نام صفحات، علائم و نشانه‌ها وجود دارد؟

آيا تمامي امكانات مورد نياز براي رسيدن به هدف كاربر (مثلاً توضيحات مورد نياز براي برگشت به مطالب اصلي) وجود دارند؟

آيا بين طرح سايت و پيوندهاي بيروني آن، يكدستي و هماهنگي وجود دارد كه به طور مناسبي از ساختار آن پشتيباني كنند؟

آيا طرح ظاهري سايت، نياز كساني را كه معلوليت شنوايي يا بينايي دارند بر طرف مي‎كند؟ (Heimlich، 1999)
عينيت‌گرايي
 به طور كلي در علوم اجتماعي انتظار اينكه نوشته‎ها كاملاً مشخص و عيني باشند، غيرواقعي به نظر مي‎رسد. با اين حال اين سؤال پيش مي‎آيد كه اگر تمام مسائل ذهني هستند، پس چرا ما به مطالعه و تحقيق مي‎پردازيم؟ درسال‎هاي اخير تمايلات شخصي و گروهي زيادي در تحقيقات به وجود آمده كه اين امر بايد در ارزيابي‎ها كاملاً روشن شود. محققين زيادي در مورد عينيت‌گرايي و ذهنيت‌گرايي و متمايز نمودن اهداف در پژوهش‎ها، تحقيق نموده‎اند و همه آن‎ها بر اين نكته تأكيد دارند كه در تحقيقات، شواهد بايد روشن باشند و محدوديت‎ها مشخص گردند. بويژه از منابع علمي دانشگاهي بيشتر انتظار مي‎رود كه عينيت‎گرايي در آن‌ها رعايت شود_ هر چند كه يك منبع را نمي‎توان فقط به دليل عدم رعايت اين مورد، بي‌ارزش دانست. سؤالاتي را كه در اين مورد مي توان مطرح نمود، شامل موارد زير هستند:
- آيا وابستگي و تمايلات به خوبي روشن هستند؟ شما ممكن است از يك مدرك كه از موضع خاصي دفاع مي‎كند يا تمايل به يك حالت ويژه‎ دارد، انتظار وابستگي داشته باشيد، اما اين تمايلات و وابستگي‎ها بايد روشن باشند.

- آيا آگهي‎هاي تبليغاتي به روشني از اطلاعات تفكيك شده اند؟ آگهي‌دهنده‌ها اغلب سعي مي‎كنند موارد مورد نظر خود را از طريق روزنامه‎ها يا يافته‎هاي تحقيقاتي اعتبار ببخشند، كه اين امر، اعتبار عينيت‎گرايي اسناد را زير سؤال مي‎برد.

- آيا نقطه نظرات شخصي از اطلاعات اصلي و درست جدا هستند؟ در يك صفحه شخصي وب، اغلب عقايد شخصي زيادي در قالب مقاله يا گزارش ديده مي‎شوند.

قابليت دسترسي

 يكي از جنبه‎هاي مهم در اينترنت و منابع الكترونيكي، قابليت بالاي دسترسي و دستيابي به آن‌ها است.

سرعت بالاي دستيابي به اطلاعات در منابع الكترونيكي باعث استفاده هر چه بيشتر از اين گونه منابع شده، اما در اين زمينه مشكلاتي هم ممكن است وجود داشته باشند؛ مثلاً برخي سايت‎ها در زمان‌هاي خاص از روز، قابل دسترس نيستند.

- آيا دسترسي به اطلاعات در هر بار مراجعه به سايت امكان‎پذير است؟ پايايي سايت با اين مورد مشخص مي‎شود.

- آيا سايت فقط با جديدترين نسخه مرورگرهاي چند‎رسانه‎اي وب قابل دسترسي است يا با نسخه‎هاي

قديمي‎تر هم باز مي‎‎شود؟

- اطلاعات مورد نظر در چه قالبي قابل دسترسي است: «پي‌دي‌اف»، «اچ‌تي‌ام‌ال» يا غير آن‌ها؟

- آيا براي دسترسي به اطلاعات بايد هزينه‎اي پرداخت نمود؟

- آيا دسترسي به متن كامل اطلاعات امكان‎پذير است؟

- چه نرم‎افزاري براي دسترسي به اطلاعات مورد نياز است؟

- اطلاعات به چه زباني در دسترس است؟ (كوك، 1382، ص. 107-99 )

مقايسه با منابع اطلاعاتي ديگر

 در ارزيابي كيفيت منابع مي‎توان يك منبع خاص را با ديگر منابع موجود، مقايسه و ارزشيابي نمود. از جمله موارد مقايسه مي‎توان به هدف، پوشش، اعتبار و شهرت، درستي و صحت، روزآمد بودن، قابليت دسترسي، ساختار سايت، و سهولت استفاده اشاره كرد. سؤالاتي كه در اين زمينه مطرح مي‌شوند عبارتند از:
1. آيا منبع اطلاعاتي، تسهيلات منحصر به فردي دارد؟

2. يك منبع خاص از نظر هدف، پوشش، اعتبار، درستي، روزآمدي، قابليت دسترسي، ساختار، سهولت استفاده، مزاياي دسترسي، و هزينه، با ديگر منابع چه تفاوت‎ها و شباهت‎هايي دارد؟ (كوك، 1382، ص. 119-115 ).

استفاده از نقد و بررسي‎ها و تجارب خود و ديگران

افرادي كه از اينترنت استفاده مي‎كنند به ندرت وقت و شرايط كافي براي ارزيابي منابع و اطلاعات اينترنتي دارند. به همين دليل مي‎توانند از نقدها و بررسي‌هاي چاپ شده در مجلات چاپي و تخصصي استفاده نمايند، يا از نظرات  دوستان و همكاران و توصيه‎هاي مندرج در منابع نقد و بررسي استفاده نمايند. بعلاوه هر كس كه براي مدتي از منابع اطلاعات الكترونيكي استفاده كرده باشد، قادر است يك برداشت كلي از منابع داشته باشد. سؤالاتي كه در اين زمينه مي‌شوند عبارت‌اند از:

1.      برداشت كلي شما از منبع چيست؟

2.      . آيا نقد و بررسي درباره منبع وجود دارد؟

3.      . آيا سايت در پايگاه‎هاي اطلاعاتي باكيفيت حضور دارد يا نه؟

4.      . آيا امكان استفاده از نظرات اشخاصي كه قبلاً از سايت استفاده كرده‎اند، وجود دارد؟ (كوك، 1382، ص. 120-119 ). 

موانع ارزيابي

يكي از اهداف ارزيابي صفحات وب، شناخت و دستيابي به اطلاعاتي است كه در انتشارات چاپي، به روشني مشخص هستند. ممكن است اطلاعاتي از جمله نام ناشر، مؤلف، مراحل، و فرايند  ويراستاري در يك مدرك چاپي به راحتي قابل بازيابي باشند، در حالي كه يافتن همين اطلاعات در وب‌سايت‌ها مشكل باشد. به هر حال دسترسي به اين اطلاعات براي تشخيص اعتبار صفحه وب، ضروري است.

توانايي قضاوت در مورد صحت و اعتبار (روايي و پايايي) يك منبع خاص با كنترل كردن مجموعه‌اي از اطلاعات (از جمله اعتبار مؤلف، صحت و درستي اطلاعات، هدف، به‌روزبودن اطلاعات، و كيفيت آن) ميسر مي‎گردد. اما در ارزيابي اطلاعات الكترونيكي بايد با انعطاف برخورد كرد، زيرا نمي‌توان معيارهاي ارزيابي را وحي منزل فرض نمود و در همه جا به صورت ثابت و يكنواخت پذيرفت. بعضي اوقات، معتبرترين و دقيق‎ترين صفحات وب حتي اطلاعات اوليه مربوط به اين موارد را در خود ندارند. انتشارات دولتي يكي از اين مواردند كه اغلب، مؤلف آن‌ها مشخص نيست، يادداشت‌نويسي مربوط به حق مؤلف، يا جزئيات برقراري ارتباط را درخود ندارند، اما واقعيت‎هاي معتبري را به روشني شرح مي‎دهند.
يكي از مشكلات ارزيابي اعتبار نويسنده در اينترنت به دست آوردن اطلاعات لازم در اين زمينه است. در منابع چاپي، اين اطلاعات از يادداشت‎هاي مقدماتي به دست مي‎آ‎يد. اما منابع اينترنتي در اين زمينه ضعيف هستند و در مورد اعتبار توليدكننده اثر، اطلاعاتي نمي‎دهند. ناپايداري اطلاعات منابع بازيابي‌شده در وب نيز يكي از مشكلاتي است كه بايد به آن توجه شود. ه اين نوع اطلاعات در اينترنت بر ارزيابي بر اساس معيار «هدف»، اثر مي‎گذارد. از طرفي، مشكل است كه هدف از طراحي يك منبع اينترنتي را دريابيم (عصاره، 1381، ص. 67).

نتيجه
از مهم‌ترين مسائل در دسترسي و دريافت اطلاعات، داشتن قدرت انتخاب و ارزشيابي است و يكي از وظايف ما كتابداران،  آموزش استفاده‎كنندگان براي انتخاب و ارزشيابي منابع اطلاعاتي است. همان طور كه براي ارزيابي منابع چاپي، معيارهايي وجود دارند، براي ارزيابي منابع اطلاعات الكترونيكي هم اين معيارها و حتي معيارهاي خاص اين محيط به كار گرفته مي‎شوند. به منظور ايجاد توانايي براي ارزشيابي اطلاعات، بايد قبل از هر چيز شيوه‎هاي ارزيابي انتقادي كيفيت اطلاعات موجود در وب سايت‌ها و معيارهاي ارزيابي اطلاعات الكترونيكي را بياموزيم.

نكات اساسي در ارزيابي كيفيت منابع اطلاعاتي عبارت‌اند از: شناسايي هدف منبع، ارزيابي دامنه پوشش، اعتبار و شهرت، درست‌بودن اطلاعات، روزآمدي و نگهداشت منبع، قابليت دسترس‎پذيري منبع، نحوه ارائه و نظم‎دهي اطلاعات، سهولت استفاده از منبع، مقايسه منبع با ديگر منابع اطلاعاتي، و ارزيابي كيفيت كلي منبع (كوك، 1382، ص، 77 ).

منابع
عصاره، فريده. (1381). معيارهاي ارزيابي منابع اينترنتي. فصلنامه كتاب، 13(1)، 70-62.

كوك، آليسون. (1382). راهنماي يافتن اطلاعات با كيفيت در اينترنت، راهبردهاي گزينش و ارزيابي (مهدي خادميان، مترجم). مشهد: انتشارات كتابخانه رايانه‎اي.

Sebek, Robert. (2004). Bibliography on Evaluating Internet Resources. Retrieved August 13, 2004, from Virginia Tech university libraries Web site: http://www.lib.vt.edu/research/evaluate/evalbiblio.html
Dragulanescu, N. G. (2002). Website quality evaluations: criteria and tools [Electronic version]. The international information & library review, 34(3), 247-254.
Dochartaigh, Niall (2002). The Internet research handbook:a practical guide for students and reserchers in the social sciences. London: SAGE Publications.
Heimlich, J. E. (1999, November). Evaluating the content of web sites: guidelines for educators. Retrieved July 9, 2004, from Environmental Education and Training Partnership, EETAP Resource Library http://www.epa.gov/enviroed/pdf/evalwebsites.pdf
Furno, Christine. (2002, August). Evaluating Web Sites and Other Electronic Sources. Retrieved July 9, 2004, from http://camellia.shc.edu/literacy/tablesversion/lessons/WebSitesEval.pdf
Scholz-Crane, Ann. (1997, March). Evaluating World Wide Web Information. Retrieved July 9, 2004, from http://Crab.rutgers.edu/~scholzcr/eval.html
Heimlich, J. E., & Wang, K. (1999). Evaluating the structure of web sites. Retrieved July 9, 2004, from Environmental Education and Training Partnership, EETAP Resource Library http://www.epa.gov/enviroed/pdf/evalstruc.pdf
Katz, W.A. (1992). Introduction to Reference Work. New York: McGraw-Hill.

گرداوری از :بهمن خداپرست  
E-Mail: bahman.khodaparast@gmail.com

.